نواها و نغمهها

مؤسسه هنر و ادبيات آئينى عاشورا

سيد رحيم عدنانى

فهرست مطالب

سخن مؤلف

چگونگى روند حفظ موسيقى آوازى (رديف آوازى) در قالب تعزيه، مداحى، منقبت خوانى توسط مداحان، منقبت خوانان و تعزيه خوانان

آشنايى مداحان با موسيقى آوازى و تأثيرات مثبت و منفى اين شناخت

استفاده نادرست و بيجا از آهنگ ترانههاى ضعيف و بىمحتوا در قالب نوحه يا مولودى و دلايل استفاده ازآنها

گرايش بعضى از مداحان به نواها و نغمههاى سوزناك و عدم استفاده از نواها و نغمههاى شاد و فرح بخش حتى در مراسم مولودى خوانى:

خش در صدا، دلايل بروز آن و راههاى برطرف كردن آن:

پيش درآمد

تعاريف آواز

تعاريف صوت

مراحل فراگيرى آواز

تكنيك صداسازى

عوامل مؤثر در زنگ صدا

نكات مهم در اجراى تمرينات

شناخت ريتم (وزن خوانى) امرى ضرورى براى مداحان جهت ساخت آهنگ

دلايل نامگذارى رديف ايرانى به نامهاى خاص

معرفى رديف آوازى:

- 1دستگاه شور

- 2دستگاه ماهور

- 3دستگاه چهار گاه

- 4دستگاه سه گاه

- 5دستگاه همايون

- 6دستگاه نوا

- 7دستگاه راست پنج گاه

8 - آواز بیات اصفهان

9 - آواز دشتى

10 - آواز افشارى

11- آواز ابوعطا

12- آواز بيات ترك (بيات زند(

سخن مؤلف

( عالم از ناله عشاق مبادا خالى - كه خوش آهنگ و فرحبخش نوايى دارد )

وقتى كه به تاريخ دقيق نگاه بيندازيم به وضوح مىبينيم از زمانى كه دين اسلام وارد ايران گرديد تأثير سريع و غير قابل تصور كه پيامهاى انسان دوستانه اين دين و پيام آوران آن بر مردم ايران زمين گذاشته است موجب آن گرديد كه حب و دوستى و عشق به پيامبر و اهل بيت (عليهم السلام) و خاندان معصوم ايشان، چنان در دل مردم رخنه كند كه ناخودآگاه اشعارى در مدح و ستايش و مظلوميت آن بزرگواران عصمت و طهارت سروده شود. كم كم اين نياز احساس شد كه اين اشعار مىبايست با صدايى رسا، زيبا، دلنشين و تأثير گذار اجرا شود و از اينجا بود كه تعزيه خوانى، منقبت خوانى، مداحى، مرثيه خوانى و... شكل گرفت و افرادى تحت عنوان مداح، منقبت خوان و تعزيه خوان صداى خود را نثار مدح و وصف صفات و خصوصيات والاى پيامبر و اهل بيت و مظلوميتى كه بر ايشان در طول دوران ولايت خود وارد شده، نمودند. هر چه اين صدا زيباتر و دلنشينتر مىبود تأثير بيشترى در پذيرش اصول دين اسلام و گرايش مردم به سمت اين دين مقدس و ائمه اطهار (عليهم السلام) داشت.

از آنجا كه، به دليل مخالفت پادشاهان صفوى با موسيقى و موسيقى دانهاى آن عصر به خصوص موسيقى آوازى )رديف آوازى( موسيقى اين مرز و بوم توسط مداحان و تعزيه خوانان به صورت سينه به سينه حفظ گرديد.

لذا استفاده از موسيقى آوازى ايرانى )رديف آوازى( در كار مداحان و تعزيه خوانان قديم يك اصل بسيار مهم و اساسى بود. يك مداح و تعزيه خوان خوب به كسى اطلاق مىشد كه با موسيقى آوازى آشنايى كامل و جامعى داشته باشد و بتواند از اين موسيقى به جا و فراخور مجلس استفاده نمايد.

در سالهاى گذشته و بالاخص پس از پيروزى شكوهمند انقلاب اسلامى و با شروع تهاجمات فرهنگى دشمنان نظام مقدس جمهورى اسلامى تأثيرات مخرب آن در كليه امور فرهنگى و هنرى، شاهد آن هستيم كه متأسفانه اين تأثير در كار عدهاى از مداحان، جلوه خاصى پيدا كرده به نحوى كه تعدادى از مداحان بزرگوار كه صداى خود را وقف ائمه اطهار (عليهم السلام) نودهاند به جاى آشنايى و فراگيرى اصول صحيح مداحى، رديف آوازى و شناخت ريتم )وزن خوانى( و خلق آهنگهاى متناسب با مجلس به تقليد نادرست و استفاده از ملودىهاى ترانههاى ضعيف و بىمحتوا روى آوردهاند و بدون هيچ گونه شناختى از موسيقى آوازى ايرانى اقدام به اجراى نامناسب و نابجاى اشعار خود در قالب اين گونه آهنگها مىنمايند. آشنايى مداحان محترم با موسيقى آوازى )رديف آوازى( از آن جهت مهم است كه اولا موسيقى سنتى ما ايرانيان، موسيقى عرفانى و مقدس است و شناخت آن يعنى نوعى خودشناسى و متعاقب آن خداشناسى و ثانيا با استفاده از تكنيكها و رديف آوازى مىتوانند ضمن حفظ صداى خود و دور نگه داشتن صدا از آفات بدخواندن، متناسب با مجلسى كه در آن به اجراى برنامه مىپردازند و با توجه به موضوع اجرا )مرثيه خوانى، مولودى خوانى، نوحه سراى و....( با استفاده از تكنيك درست خواندن، اقدام به انتخاب دستگاه فراخور مجلس و شعر مناسب، سنگين و متناسب با شأن و منزلت اهل بيت (عليهم السلام) توسط مداحان بزرگوار و خوددارى از آهنگهاى سخيف و بىمحتوا نمايند و نظر به اينكه مداحان محترم مىبايست، ساعتهاى متمادى و بىوقفه به اجراى برنامه بپردازند، شايسته است ضمن مطالعه دقيق اين جزوه و اجراى تمرينات عملى كه در حين برگزارى كلاسها صورت مىگيرد بتواند ضمن رعايت اصول درست خواندن و دورى از فشارهاى بىمورد به صدا، با استفاده بجا و مناسب از دستگاههاى رديف آوازى اقدام به اجراى برنامهى خود نمايند.

هر چند كه بايد اذعان داشت فراگيرى اصول صدا سازى، تكنيك آواز و رديف آوازى به 6 الى 7 سال زمان نياز دارد و در اين مقوله اندك نمىگنجد. لذا در اين فرصت اندك به صورت اجمالى و مختصر اشارهاى كلى بر مباحث بالا خواهيم داشت.

چگونگى روند حفظ موسيقى آوازى )رديف آوازى( در قالب تعزيه، مداحى، منقبت خوانى توسط مداحان، منقبت خوانان و تعزيه خوانان:

وقتى به مطالعه دقيق تاريخ موسيقى مىپردازيم، شاهد آن هستيم كه موسيقى آوازى )رديف آوازى( بقا و حفظ خود را تا حدود بسيار زيادى مديون تعزيه خوانان، منقبت خوانان و مداحان گذشته و بالاخص در عصر صفويه مىباشد. به دليل توجه بيش از حد پادشاهان سلسله صفوى به مذهب و شعائر مذهبى، موسيقى موجب بىتوجهى قرار گرفت تا حدى كه در صورت مشاهده يك موسيقيدان، انگشتان او را قطع مىكردند و در صورت تكرار فعاليت موسيقايى دستور كشتن او مىدادند.

خيلى از موسيقيدانان آن زمان كه عرصه را براى فعاليت خود تنگ مىديدند و جان خود را در خطر مىديدند يا در خفقان به سر مىبردند و سكوت اختيار مىكردند و يا به خاطر حفظ جان خود و خانواده شان از شهر و ديار خود مىگريختند و به جاهاى دور دست و امن پناه مىبردند در آن دوران خفقان چون پادشاهان صفويه به موسيقى مذهبى، آئينى و اشاعه مذهب شيعه توجه خاص و ويژهاى داشتند لذا براى مداحان و تعزيه خوانان اهميت و ارزش فوق العادهاى قائل بودند. بنابر اين موسيقى سنتى ما ايرانيان به خصوص موسيقى آوازى توسط تعزيه خوانان، منقبت خوانان و مداحان به صورت سينه به سينه حفظ گرديد و به نسلهاى بعدى منتقل گرديده و از خطر نابودى، نجات يافت. چه بسا اگر مداحان و تعزيه خوانان عصر صفوى نبودند مشخص نبود چه بلايى بر سر موسيقى سنتى مىآمد؟!

آشنايى مداحان با موسيقى آوازى و تأثيرات مثبت و منفى اين شناخت:

موسيقى آوازى بخش مهمى از موسيقى هر كشور به خصوص ايران را تشكيل مىدهد. كليه نواها و نغمههايى كه ما در قالب موسيقى سنتى، فولكلور، كلاسيك، پاپ و مداحى و تعزيه خوانى مىشنويم به نوعى شامل يكى از دستگاهها و در چهارچوب گوشهاى مشخص از رديف آوازى مىباشند. در اثر موارد خيلى از دوستان مداح بدون آنكه بدانند در چه دستگاه و يا در گوشهاى مىخوانند و آيا مىبايست فراخور حال آن مجلس در آن دستگاه بخوانند يا خير به اجراى خود ادامه مىدهند.

حال آنكه هر كدام از دستگاهها و گوشههاى آواز ايرانى به نوعى ارتباط با موضعى خاص دارد و مىبايست به مناسبت خاصى اجرا گردد. به عبارتى مصداق جمله معروف “هر سخن جايى و هر نكته مكانى دارد” مىباشد.

نكتهاى كه مداحان اهل بيت (عليهم السلام) بايد به آن توجه داشته باشند اين كه شرايط زمان و مكان است كه به ما مىگويد در اين مكان و زمان چه دستگاهى، چه گوشهاى و چه شعرى خوانده شود.

در موسيقى آوازى هر دستگاه بايد در شرايط خاص خود اجرا شود. شعرى فراخور آن دستگاه و يا گوشه براى اجرا انتخاب شود. بعنوان مثال كسى كه مىخواهد آوازى در دستگاه همايون بخواند كه حال و هواى اين دستگاه، تداعى كننده غم و اندوه مىباشد. لذا اشعار شاد و فرحبخش به هيچ وجه مناسب اين دستگاه نمىباشد و از آن بدتر اينكه در مجلسى مثل مولودى خوانى كه مىبايد از نغمههاى شاد استفاده شود، دستگاه همايون اجرا گردد!

يك مداح موفق و حرفهاى بايد رديف آوازى را بداند تا تشخيص دهد در مجالس مختلف، چه دستگاه، چه گوشه و چه شعرى را به كار ببرد چه بسا دوستانى كه به خاطر عدم آشنايى با رديف آوازى، بى جهت و بى مورد اقدام به خواندن قطعاتى مىكند كه هيچ ارتباطى با مجلس ندارد.

لذا با توجه به مطالب بالا مىتوان نتيجه گرفت كه تأثيرات مثبت و منفى آشنايى مداحان محترم با رديف آوازى به شرح زير مىباشد:

(تأثيرات مثبت:)

1 - از دستگاهها و گوشههاى مختلف به اقتضاى حال مجلس، به موقع و به جا استفاده مىكند.

2 - بهترين و مناسبترين شعر را براى هر دستگاه و گوشه انتخاب مىكند )ذكر اين نكته در اين جا لازم و ضرورى است كه مداحان بزرگوار مىبايست حتما با انواع شعر و اوزان مختلف شعرى آشنايى كامل داشته باشند چرا كه زمانى مىتوان گفت يك گوشه آوازى، به خودى خود ارزشى ندارد(

3 - اصول صحيح آواز خواندن مثل تكنيك، مترآواز، سكوتها و كششهاى مناسب و به جا را رعايت مىكند.

4 - موجب زيبايى و به اصطلاح اهل فن عطر آواز مىگردد.

5 - رمز موفقيت موسيقى ايرانى، تأثير پذيرى و لذت بردن مخاطبين از كلام مىباشد. آشنايى با رديف آوازى در كار مداحان اهل بيت (عليهم السلام) اين تأثير پذيرى را صد چندان مىكند.

6 - آشنايى مداحان با اصول درست خواندن )تكنيكهاى آوازى( اولا موجب حفظ صدا و دور داشتن صدا از آفات و آسيبهاى وارده به تارهاى صوتى مىگردد، ثانيا توان مداح را براى اجراى طولانى و در عين حال با كيفيت و مؤثر افزايش مىدهد.

7 - قدرت ساخت و خلق آهنگهاى سنگين و وزين را افزايش مىدهد.

(تأثيرات منفى:)

1 - فشار بيش از حد به صدا و از بين بردن تارهاى صوتى

2 - ايجاد خش در صدا كه رفع آن به مرور و با اجراهاى غلط و غير اصولى، غير ممكن مىگردد.

3 - استفاده نادرست از رديف آوازى به دليل عدم آگاهى و شناخت )در مجلسى كه مىبايست چهارگاه بخواند، همايون مىخواند در جايى كه بايد بيات اصفهان بخواند، ماهور اجرا مىكند.(

4 - استفاده از آهنگهاى غير مذهبى، و تكرارى كه در فرهنگ ايرانيان جايى ندارد.

5 - كم شدن مخاطبين.

استفاده نادرست و بيجا از آهنگ ترانههاى ضعيف و بىمحتوا در قالب نوحه يا مولودى و دلايل استفاده از آنها:

همانگونه كه در مقدمه اشاره شد در اين برهه خاص از زمان كه نظام مقدس جمهورى اسلام ايران در تيرس انواع تهاجمات فرهنگى دشمنان نظام اسلام قرار دارد، يكى از بهترين و مؤثرترين راههاى اينگونه تهاجمات، انتشار موسيقىهاى مبتذل، پوچ و بىمحتوا مىباشد كه متأسفانه تعدادى از جوانان خام و كمتجربه بدون هيچگونه اطلاع و آگاهى كوركورانه از آنها استفاده مىكنند حتى فراتر از آن خيلى از موسيقيدانان نيز آن آهنگها را در قالب موسيقى سنتى، محلى، پاپ و كلاسيك استفاده مىكنند و بدتر از آن اينكه تعدادى از دوستان مداح نيز به تقليد و استفاده نا به جا و نادرست از اين آهنگها مىپردازند كه اين امر موجب ثقيل شدن آهنگهاى مداحى طى چند سال گذشته گرديده است.

بر هيچ قوم و ملتى پوشيده نيست كه در سراسر جهان اسلام هيچ كشورى به اندازه ايران در حفظ ارزشهاى نظام مقدس اسلام و پايبندى به دستورات پيامبر اكرم اسلام )صلى الله عليه و آله و سلم(، ائمه اطهار عليهم السلام و اهل بيت عليهم السلام و پيروى از اين دستورات از هيچ تلاش و كوششى دريغ نكرده است آنگاه تعدادى از ذاكرين و مداحان ما به جاى استفاده از آهنگهاى مناسب و درخور شأن و منزلت اهل بيت عليهم السلام از آهنگهاى ثقيل و بىمحتوا و ضعيف استفاده مىكنند. به نظر اينجانب، اين امر دلايل متعددى دارد كه به اختصار به شرح چند مورد مىپردازم.

1 - از 80 درصد آهنگهايى كه توسط صدا و سيما پخش مىشود برگرفته از ترانههاى مبتذل و بىمحتواى خوانندگان خارج از كشور مىباشد كه با تغيير شعر مجددا با كيفيتى به مراتب ضعيفتر اجرا و به وفور پخش مىشوند. لذا برخى از دوستان مداح زحمت مطالعه، تحقيق، فراگيرى و خلق و توليد آهنگهاى مناسب را به خود نمىدهند و خيلى راحت از اين آهنگها استفاده مىكنند.

2- توجهى مسئولين محترم سازمان صدا و سيما و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى به موسيقى اصيل و غنى ايرانى كه ريشه در فرهنگ، آداب، رسوم و اعتقادات ديرينه ما ايرانيان دارد يكى ديگر از دلايل آن مىباشد.

3 - عدم آشنايى خيلى از مداحان با موسيقى آوازى )رديف آوازى( و نداشتن اطلاعات جامع و كامل مربوط به كار خود يكى از مهمترين دلايل آن مىباشد.

مداحى نيز مانند هر هنر ديگرى داراى اصول و قواعد خاصى مىباشد، يك مداح خوب بايد به تمامى اصول و تكنيكهاى مربوط به كار خود اعم از )فن بيان، رديف آوازى، شناخت ريتم، مطالعه دقيق تاريخ اسلام و موارد ديگر( به خوبى آگاهى داشته باشد تا بتواند با مدد از خداوند متعال و ائمه اطهار )ع( و به كمك سواد و قدرت خلاقيت خود به ساخت آهنگهاى سنگين، وزين و در خور شأن و جايگاه اهل بيت (عليه السلام) بپردازد.

4 - متأسفانه مسئولين محترم دفتر موسيقى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى در طى سالهاى اخير براحتى به هر اثرى با هر شعرى كه به شوراى موسيقى آن دفتر ارسال مىشود، مجوز انتشار مىدهد كه همين امر موجب توليد و انتشار انبوه آثار ضعيف در قالب موسيقى سنتى، فولكلوريك، پاپ، كلاسيك و مذهبى گشته و چون اين آثار براحتى در اختيار مداحان محترم قرار مىگيرد بنابراين برخى از اين دوستان به جاى آنكه حساب شده و با تفكر و تأمل به ساخت آهنگهاى مناسب كار خود بپردازند خيلى سريع با تغيير شعر آهنگهاى ذكر شده و جايگزين كردن اشعار مذهبى به خيال خود آهنگ سازى مىكنند. )ياد آورى 2 نكته در اينجا ضرورى است اول آنكه خيلى از آهنگ هايى كه مداحان محترم خود بر روى اشعار مذهبى مىگذارند و به دور از آهنگهاى تقليدى و تكرارى است به دليل عدم شناخت اين عزيزان از ريتم و وزن و رديف آوازى و عدم ارتباط درونى با محتواى شعر به هيچ وجه آهنگهاى مناسب و در خور شأن و مدح مقام والاى ائمه اطهار نمىباشند و نكته دوم اينكه الحق و الانصاف نبايد از بسيارى از آهنگهاى فوقالعاده زيبا و قوى و غنى دوستان مداح كه به دور از هر گونه تقليد بوده و حاصل خلاقيت و زحمت ايشان مىباشد براحتى گذشت.(

5 - آخرين و مهمترين دليل اين امر از ديدگاه اينجانب نبود آهنگ سازان حرفهاى و باسواد در زمينه موسيقى مذهبى مىباشد.

همانگونه كه يك خواننده براى آنكه بتواند كار خود را به بهترين شكل ممكن اجرا كند به يك آهنگ ساز خوب و قوى نياز دارد مداحان نيز از اين قضيه مستثنى نيستند به نظر من مىبايست آهنگسازان زيادى را در زمينه موسيقى مذهبى پرورش داد كه بتواند با شناخت كامل از علم موسيقى، اصول آهنگ سازى و تاريخ اسلام به خلق آثار جاودان بپردازند و مداحان بزرگوار با استفاده از اين آهنگها تمام هم و غم خود را برروى اجراى دست و اصولى آن آهنگ بگذارند كه البته اين امر به چند سالى زمان نياز دارد و در عين حال براى مداحان شهرستانى كمى سخت مىباشد.

گرايش بعضى از مداحان به نواها و نغمههاى سوزناك و عدم استفاده از نواها و نغمههاى شاد و فرح بخش حتى در مراسم مولودى خوانى:

طى چند سال گذشته، اكثر مواقع وقتى كه چه از طريق برنامههاى صدا و سيما و چه حضورا در مساجد و تكايا و حسينيهها و مناسبتهاى مختلف برنامههاى هنرمندان مداح را مىشنويم، آنچه كه بيشتر از هر چيز در كار اين عزيزان ديده مىشود، حال و هواى غم و اندوهى است كه تقريبا در تمامى برنامههاى ايشان سايه افكنده است و مشترك مىباشد.

خيلى مواقع، بنده - شخصا - در مراسم مولودى خوانى شاهد آن بودهام كه خيلى از مداحان اهل بيت، بيشتر از آنكه مردم را شاد كنند آنها را به گريه انداختهاند از اشعارى استفاده مىكنند كه مظلوميت ائمه را به تصوير مىكشند تا شجاعت، دليرى و ساير خصوصيات ايشان را.

از آهنگهايى استفاده مىشود كه داراى حال و هواى غمناك مىباشند و ناخودآگاه اشك از چشمان مردم سرازير مىشود. قبلا نيز گفتهام “هر سخن جايى و هر نكته مكانى دارد” در جايى بايد مردم را گرياند و در جايى بايد آنها را خنداند.

خيلى مواقع آهنگهاى شاد و پر از شور و حس و حال بهتر از آهنگهاى غمناك مىتوانند در به تصوير كشيدن چهره ائمه اطهار (عليه السلام) و خاندان پاكشان، موثر باشند.

درست است كه ائمه اطهار (عليه السلام) در نهايت مظلوميت و ستم به سر مىبردند و خيلى از اين عزيزان نيز در نهايت ظلم و ستم يا به درجه رفيع شهادت نائل گرديدند يا دار فانى را وداع گفتند: اما اينها دليلى بر آن نيست كه مداحان عزيز بيشتر به سمت و سوى آهنگهاى غمناك روى آورند.

افتخار ما مسلمانان به شجاعت، رشادت، دليرى، مردانگى، ايثار، شهامت و هزاران خصوصيت حضرت على (عليه السلام) و خاندان پاك ايشان مىباشند. ما چگونه به خود اجازه مىدهيم كه اين افتخار را با ناله به گوش جهانيان برسانيم؟ مگر از حسين (عليه السلام) با گذشتتر و فداكارتر در سراسر گيتى، كسى را سراغ داريم؟ كه اينگونه ايشان و خاندانش را جلوه مىدهيم؟

زمانى كه در سوگ حسين (عليه السلام) يا ساير اهل بيت مىنشينيم، پر واضح و مسلم است كه بايد بر مظلوميت اين عزيزان اشك بريزيم اما وقتى كه داريم در سالروز اين عزيزان به شادى و دست زدن مىپردازيم، حق نداريم با آهنگهاى غم ناك با احساسات مردم بازى كنيم.

بنده خيلى مواقع شاهد آن بودهام كه بعضى از مداحان عزيز در مولودى خوانىها چند دقيقهاى مختصر مردم را به دست زدن تشويق مىكنند )هر چند كه آهنگ آنها سراسر غم و اندوه است.(

بلافاصله 360 درجه تغيير جهت داده و شروع به خواندن روضه كرده و اشك مردم را در مىآورند. يكى از دلايل اين امر اين است كه از ديرباز كه مداحان، مرثيه سرايان و تعزيه خوانان كار خود را آغاز كردهاند بيشتر از هرچيز به مظلوميت و ظلم و ستم وارده بر ائمه اطهار (عليه السلام) اشاره داشتهاند و اين هم براى اكثر مداحان و هم براى مردم به صورت يك عادت درآمده است كه بايد در مراسم مداحى فقط گريه كنيم ولو اينكه در روز تولد اين عزيزان باشد.

يكى ديگر از دلايل اين امر اين است كه خيلى از مداحان عزيز به دليل عدم آگاهى از موسيقى آوازى با دستگاههاى شاد و فرح بخش و نشاط آورى كه در موسيقى ما وجود دارد آشنايى ندارند.

درست است كه مىگويند موسيقى ايرانى، موسيقى غمناكى است ولى باور كنيد اينگونه نيست.

ما مىتوانيم مولودىهاى شاد و پرنشاط را در چهارچوب همين موسيقى اجرا كنيم. مطمئن باشيد آشنايى با رديف آوازى و به خصوص دستگاههاى شاد مثل شور، ماهور، چهارگانه و... به مداحان عزيز اين كمك را مىكند كه در چهارچوب دستگاههاى ذكر شده و با تكيه بر ذوق خود به ساخت آهنگهاى شاد در وصف رشادتهاى ائمه اطهار (عليه السلام) بپردازند.

خش در صدا، دلايل بروز آن و راههاى برطرف كردن آن:

حنجره )جعبه صدا( در پشت تيروئيد )سبب آدم( قرار دارد. تارهاى صوتى 2 نوار محكم از بافتاند كه از جلو به عقب مىروند. سيب آدم داراى 2 ساختار غضروفى شكل است استفاده بيش از حد از صدا مىتواند منجر به خستگى شديد يكى يا همه اين عضلات شود كه نتيجه آن خميدگى تارها مىباشد. فشار بيش از حد به صدا و عدم استفاده صحيح از تارهاى صوتى باعث بروز تاولهايى بر روى آنها مىگردد هرچه اين فشار بيشتر و بيشتر شود اين تاولها به هم نزديك و نزديكتر مىگردند كه اولا موجب كم شدن حجم صدا، و ثانيا باعث ايجاد خش در صدا مىگردد.

اما منظور از خش در صدا چيست؟

وقتى كه دقيق به صداى خش دار گوش كنيم مىبينيم كه در بين صدا رگهاى شبيه به يك خط مستقيم وجود دارد كه جنس صداى آن خشن و نامطلوب است و موجب مىگردد طراوت، زيبايى، رسايى، شادابى و لطافت صدا از بين برود و خيلى زود خسته شود. دلايل ايجاد خش در صدا عبارتند از:

1 - گرم نكردن صدا

2 - عدم استفاده صحيح از تارهاى صوتى

3 - نداشتن تكنيك صحيح

4 - استفاده زياد و بيش از حد تارهاى صوتى

نكتهاى كه لازم است دوستان مداح به آن توجه ويژهاى بكنند اين است كه براى آنكه عمر صدايشان كم نشود بايد خيلى مراقب صداى خود باشند. اگر به طرز صحيح و اصولى از صداى خود استفاده نكنند، خيلى زود صداى خود را از دست داده و برطرف كردن خش از صدا، تقريبا غير ممكن مىگردد اما راههاى برطرف كردن آن عبارتند از:

1 - استراحت صوتى ( يعنى به فراخور گرفتگى خشى كه در صدا ايجاد شده، مدتى را كه حد اقل 1 ماه مىباشد، آواز نخوانيم حتى كمتر صحبت كنيم (

2 - فراگيرى اصول صداسازى و تكنيك آوازى

3 - داشتن آرامش روحى، روانى در همه حال و دورى از فشارهاى عصبى )عصبانيت و فشارهاى عصبى يكى از آفتهاى صدا است(.

با توجه به اينكه مداحان عزيز در اكثر به فراخور حال مجلسى كه در آن قرار دارند شروع به داد زدن و استفاده نادرست از صداى خود مىكنند بعضا شاهد آن هستيم كه مرتبا دچار گرفتگى صدا مىشوند. اين استفاده نادرست از تارهاى صوتى خود باشند. به موقع و به جا از صداى بپردازند مىبايست خيلى خيلى مواظب تارهاى صوتى خود باشند. به موقع و به جا از صداى خود استفاده كنند، از داد و فريادهاى بى مورد خوددارى كنند، حتما قبل از اجرا سيستم صوتى را به دقت چك كنند، سيستمهاى صوتى فاقد كيفيت كه صدايى شبيه بلندگوهاى بوقى دارند باعث خسته شدن صدا، فشار به صدا و در نهايت بروز خش مىگردد.

پيش درآمد

بارها ديده شده است يك مداح از بدو ورود به كار خود و بدون هيچ مقدمهاى (از قبيل آشنايى با صداى خوش و امكانات و توانايى حنجره خود) به همراه مداحانى كه مدت زيادى به اين كار مشغول مىباشند با دستگاه و آوازهاى دلنشين و پيچيده، آشنا مىشوند از طرفى كسانى را مىتوان يافت كه پس از سالها آموزش و كار در خصوص رديف و دستگاههاى موسيقى اصيل ايرانى، هنوز شناخت و آگاهى درستى از صداى خدادادى نداشته و در مواقع داراى صدايى تقليدى و مصنوعى هستند.

مطالب فوق و خصوصا نبود يك برنامه مدون آموزشى در خصوص آواز سنتى و ريشهدار اين مرز و بوم، اينجانب را بر آن داشت تا نتيجه سالها كار و تفحص خود را در اين زمينه در قالب يك دروه كلاسهاى فشرد - در خصوص نحوه صداسازى و پرورش حنجره و آشنايى اجمالى با رديف آوازى عرضه نمايم.

مداحان عزيز در اين دوره فشرده با موارد نظرى و عملى صداسازى و رديف آوازى آشنا شده و طى تمرينات ارائه شده مىتوانند مخرج واقعى صداى خود را يافته و پس از تقويت و پرورش صداى خود نسبت به فراگيرى و خواندن رديفهاى آوازى اهتمام ورزند. در اين رابطه تعدادى از دستگاهها و گوشههاى آوازى كه لازم است مداحان محترم با آنها آشنا شوند، آموزش داده مىشوند تا مداح نتيجه تمرينات خود را در خصوص صداسازى با خواندن اين گوشههاى رديف ملاحظه نمايد. در خاتمه خلاصهاى از اندرزهاى كنفسيوس در خصوص هنر يادگيرى و ياددهى جهت استفاده عزيزان ارائه مىشود.

كنفسيوس براى هنر ياد دادن و يادگرفتن 3 شرط اصلى ذكر مىكند:

1 - يا دهنده و ياد گيرنده بايد ذوق و شوق آتشين در دل خود احساس كند و اين فن ظريف را از ته دل و بيش از هر چيز دوست بدارند او اين دوست داشتن را يكى از صفات خاص پسنديده مردان آزاده مىشمارد.

2 - در فن يادگرفتن، به كار انداختن قوه فكر هم لازم است، يعنى سخنان، درسها و بيانات آموزگار را طوطىوار فراگرفتن، نتيجهاى ندارد و شاگرد بايد خود درباره آن مسائل فكر كند و بسنجد و آن مطالب را با افكار و احساسات خود بيارايد تا از تحصيل خود سودى ببرد وگرنه اين تحصيل مغز را ناتوان مىسازد، همچنان كه خوردن چيزهاى دير هضم معده را خسته و ناتوان مىسازد.

3 - شرط اساسى آن است كه به حقيقت آنچه ياد گرفته مىشود عمل كنند. آموزگار و دانشآموز بايد زندگى خود را نمونه و نشانه درخشانى از آنچه مىآموزند قرار دهند وگرنه مانند كسانى هستند كه راهى را شناختهاند ولى از آن راه نمىروند و يا مانند بيمارانى هستند كه داروى شفابخش را از طبيب گرفتهاند ولى آن را نمىخورند.

تعاريف آواز

آواز ايرانى شامل 7 دستگاه (شور “مادر دستگاهها”، ماهور، همايون، چهارگاه، سه گاه، نوا و راست پنجگاه( پنج آواز )ابوعطا، بيات ترك، افشارى، دشتى و بيات اصفهان) مىباشد.

اكنون بعضى تعاريف و اصطلاحات رايج در اين خصوص ارائه مىشوند:

1 - دستگاه: در لغت به معنى مجموع اجزايى كه يك كل را تشكيل مىدهند، مىباشد يعنى يك مقام كامل موسيقى شامل گوشهها و تكههايى كه در فواصل درجات آن مجموعه قرار دارند. به عبارتى ديگر دستگاه به يك سلسله تكههايى كه پشت سر هم تحت فواصل مشخص به طرف اكتاو درآمد حركت مىكنند و خاصيت خودشان را نسبت به محور درآمد و نسبت به تكههاى قبلى و بعدى خود از دست نمىدهند اطلاق مىشود. )درآمد در اكتاو و اكتاوهاى ديگر قابليت تكرار دارند.(

2 - گوشه: جزئى از دستگاه و آواز را گوشه مىنامند. هر دستگاه داراى تعداى گوشه است كه داراى تقسيمات جزء نيست. وسعت آن از حدود هفت نت تجاوز نمىكند.

3 - رديف: به مجموع گوشههاى هر يك از مقامات يا دستگاههاى موسيقى گفته مىشود همچنين به ترتيب قرار دادن گوشهها در يك دستگاه و نيز مجموع مقامات ايرانى اطلاق مىشود.

4 - تحرير: يا غلت يا چهچهه در لغت. به معنى نوشتن و آزاد كردن است اما در موسيقى صوتى را گويند كه بين فواصل نزديك پى در پى اجرا مىشود.

5 - ترانه و تصنيف: مجموعه آهنگها و اشعار داراى وزن كه مقصود و معنايى را بيان مىكند كه هم در گوشههاى آواز و دستگاه مىتوان گردش كند و هم مىتواند از يك گوشه سرچشمه بگيرد.

6 - ملودى: (آهنگ) عبارت از لحن، آواز، نوا، راه و پرده است كه در اصطلاح كنونى موسيقى با كلام و بدون كلام است.

7 - آواز: به معنى صوت، نغمه، بانگ يا آهنگ با كلام است. جزئى مستقل از دستگاههاى موسيقى ايرانى را گويند كه داراى گوشههاى مختلفى باشد.

8 - فاصله: نسبت صداى بين 2 نت از نظر زير و بمى را گويند.

تعاريف صوت

صوت پديدهاى در طبيعت است كه انسان با گوش خود احساس نموده و يا اصطلاحاً مىشنود. به نوعى هر چه با گوش احساس شد، صوت مىباشد. ارتعاش و لرزش اجسام مادى مانند سيمهاى يك ساز سه تار، موجب پيدايش امواج صوتى مىشود هر قدر حركت ارتعاشى يك جسم منظمتر باشد، صدا، موسيقايىتر بوده و در غير اين صورت مىتواند آزار دهنده نيز باشد.

پارامترهاى زير جهت مشخص كردن يك صوت به كار مىروند:

طول موج و فركانس: از آن جا كه صوت به صورت موجى حركت مىكند، داراى طول موج بوده و اندازه طول موج تعيين كننده زير يا بمبودن صدا مىباشد. تعداد طول موج در واحد زمان را فركانس مىنامند.

شدت صوت: ميزان قوت و يا ضعف صدا را شدت صوت مىنامند كه واحد دسى بل (db) سنجيده مىشود در واقع شدت صوت نمايانگر وسعت صدا مىباشد.

ارتفاع صوت: با طى كردن صدا به صورت پلهوار از حالت بم به حالت زير ارتفاع صوت افزايش مىيابد.

طنين و زنگ: عامل اصلى رزنانس است كه به صدا تن زيبا و مواج و درخشان مىدهد. طنين صدا عامل مهمى در زيبايى آن است. صداى انسان را به 6 بخش به صورت تقسيم كردهاند.

(زنان: )

1 - سپرانو (زير(

2 - متوسپرانو (متوسط(

3 - آلتو يا كنترآلتو (بم(

(مردان: )

1 - تنور (زير(

2 - باريتون (متوسط(

3 - باس (بم(

در قديم از دستگاهى به نام اسيلوگراف (صوت نگار) و امروزه اسيلوسكوپ جهت مشاهده و ثبت صوت استفاده مىشود.

مطلوبترين حدود ايرانى با فركانس صوت 129 الى 625 نوسان در ثانيه تعيين شده است.

مراحل فراگيرى آواز

متقاضى آموزش مىبايست ابتدا تست بدهد تا هنرآموز تشخيص دهد كه آيا او توان تحرير زدن و بازى با صدا را دارا مىباشد يا خير. در اين خصوص مىتوان به عوامل زير اشاره نمود:

1 - برخوردارى از صداى خوب به اين معنى كه در يكى از حالات شدت صوت، رنگ و طنين و ارتفاع صوت، توانايى داشته باشد. البته توانايى كامل در اين حالات تقريباً نادر است.

2 - داشتن گوش حساس و استعداد در زمينه موسيقى به طورى كه بتواند موسيقى را به درستى شنيده و فواصل را صحيح تشخيص دهد.

گرچه موارد فوق جزء ضروريات مىباشند اما در واقع كافى نبوده و جهت جلوگيرى از بروز مسائل و مشكلات بعدى، لازم است موارد زير نيز مد نظر قرار گيرد:

3 - داشتن علاقه و پشتكار جهت فراگيرى

4 - درك ريتم و متر زمانبندى آواز )منظور از ريتم و متر در آواز، مدت زمان استانداردى است كه مىبايست اجراى آواز طول بكشد نه خيلى تند نه خيلى آهسته و كشيده(

5 - خلاقيت و ابداع به گونهاى كه قابليت تجزيه و تحليل را داشته و طوطى وار ياد نگيرد.

6 - داشتن جرأت خواندن و نداشتن رودربايستى با صداى خود.

7 - دارا بودن فرهنگ خوب خانوادگى و گوهر پاك انسانى

با فرض اينكه متقاضى شرايط فراگيرى آواز را داراست بايد مراحل ذيل را طى نمايد:

1 - آشنايى كامل به توانايى صداى خود و استفاده از تكنيكهاى صدا سازى و پرورش حنجره جهت تقويت صدا.

در اين خصوص بهتر است يك هنرجو با نت موسيقى و سلفژ آشنايى داشته و از دهان و حنجره خود جهت اداى اين نتها استفاده كند.

2 - آوازها و دستگاههاى موسيقى اصيل ايرانى )رديف( را فرا بگيرد.

3 - به سبك اساتيد گذشته گوش فرا داده و بر روى آنها كار كند تا حدى كه بتواند آنها را مورد تجزيه و تحليل قرار دهد.

4 - در زمينه تلفيق صحيح شهر و موسيقى، خصوصاً خواندن صحيح اشعار، دقت و ممارست نمايد.

از عوامل مضر براى صدا مىتوان آلودگى، عصبانيت و فرياد زدن، خستگى زياد، مصرف سيگار و مواد غذايى تند كه باعث آسيب رساندن به تارهاى صوتى مىشوند را نام برد.

از عوامل مفيد ورزش را مىتوان نام برد كه موجب تقويت ريهها و مجراى تنفسى و سلامت صدا مىشوند. از ورزشهاى مفيد مىتوان به كوهنوردى، شنا، و دوچرخه سوارى اشاره كرد.

تكنيك صداسازى:

براى شروع فراگيرى آواز ابتدا بايد نحوه صدا دهى و يا به قولى صدا سازى را فراگرفته و تمرين نمود

1 - راحت بنشينيد، به طورى كه اعضاى بدن شما به خصوص مسير تنفسى و حنجره تحت فشار نباشد.

2 - مجارى تنفسى خود را به كمك ديافراگم از هوا پر نمائيد و سپس بر تارهاى صوتى پرتاب كنيد. هواى پرتاب شده سبب ارتعاش در آمدن تارها و توليد صدا مىگردد. اين كار را بدون اعمال هيچگونه فشار و نيرويى انجام دهيد در اين مرحله كنترلى بر صدا اعمال نكرده و تنها صداى نتها را ايجاد كنيد، زيرا در غير اين صورت ممكن است صداى شما به طور مصنوعى توليد شود.

3 - جهت انجام نمودن تمرين از يك دياپازون (سيلهاى كه با آن مىتوان صداى نتها را دقيقاً توليد نمود)استفاده نماييد تا گوش خود را به صداى صحيح نتها عادت دهيد.

4 - از فراگيرى درست اداكردن نتها، از هجاهاى )آ - اى - او - اَ - اِ - اُ( براى ادا كردن نتها استفاده كنيد. دقت كنيد صدا به سقف دهان پرتاب شود و زنگ خاص خود را به دست آورد اين كار در روانخوانى مؤثر است و باعث مىشود كه به اندازه ظرفيت خود كلام، به كلمات نيرو وارد شده و كلمات بىدليل سنگين نشوند.

5 - ى آنكه تغييرى در صورت و احياناً بدن انجام نشود بهتر است تمرين را مقابل آئينه انجام دهيد.

دهان خود را به اندازه يك سكه يا يك بند انگشت باز نموده و هجاها و صداها را با حنجره ادا نمائيد.

دقت كنيد كه صدا در بينى و در حلق نرود )زمانى كه زبان كوچك به عقب كشيده مىشود، صدا در بينى شنيده مىشود و زمانى كه انتهاى حنجره به كار برده شود صدا در حلق شنيده مىشود(.

6 - براى تمرين تنفس و اينكه بتوانيد يك جمله، بيت يا مصراع را در يك نت يا فاصله بدون اعمال فشار و بريده شدن اجراء نمائيد، هر صدا را قبل از اينكه نفستان تمام شود، قطع كنيد. ميزان تنفسگيرى را از بمترين صدا تا اوجترين صدا با فواصل يكسان در نظر بگيريد.

عوامل مؤثر در زنگ صدا:

1 - تارهاى صوتى (در صورت بيمارى تارهاى صوتى، تغيير در صدا ايجاد مىشود(.

2 - فضاى دهان

3 - زبان (با تغييرات حركت آن، صدا عوض مىشود(

4 - دندانها (يك خواننده يا مداح كه زياد از تارهاى صوتى خود استفاده مىكند بايد به دقت مواظب سلامتى دندان هايش باشد. كشيدن دندان يا گذاشتن دندان مصنوعى زنگ صدا را تغيير مىدهد(.

5 - لبها

6 - فك

7 - حلق

8 - سينوس ها

9 - ريه

10 - عضلات شكم و ديافراگم

11 - ناى (اگر ترشح داشته باشد صدا خراب مىشود(

12 - تنفس (بايد به ازاى كمترين دميدن، بهترين صدا را ايجاد نمود. شدت بيش از حد، نفس را زود تمام مىكند(

نكات مهم در اجراى تمرينات

نكات مهمى كه در اجراى تمرينات مىبايست رعايت نمود عبارتند از:

1 - از دزديده خواندن (آرام خواندن، زمزمه كردن) و آزاد نبودن صدا اجتناب كنيد.

2 - اكيداً توصيه مىشود صداى خود را ضبط نمائيد و به صداى خود گوش دهيد. بدينوسيله مىتوانيد به عيوب صداى خود واقف شويد.

3 - در اثر تمرين مىتوان به وسعت صداى بالاتر و يا پايينتر رسيد. هنگام تمرين در صورت گرم بودن صدا، هر روز يك ربع پرده به صداى خود اضافه كنيد و سعى نمائيد بر روى اين صدا بايستيد. دقت كنيد كه فشار بى مورد بر تارهاى صوتى شما وارد نشود.

4 - سيستم حنجره هر شخصى مختص به خود اوست و بايد نحوه تمرينات صدا سازى منطبق با حنجره خود شخص باشد.

5 - براى آنكه راحتتر بتوانيد كلمات را ادا كنيد، بهتر است اشعار شعرا و بزرگان را با صداى بلند (نه در دل) دكلمه كنيد تا اگر اشتباهى در تلفظ كلمهاى وجود داشته و يا حساسيتى به حرفهاى “س” و “ش” و.... وجود دارد، نسبت به برطرف كردن آن اقدام نمائيد.

افرادى كه به كلام فشار مىآوردند، مسلماً دكلمه خوبى از شعرا را به اجرا نمىگذارد.

همچنين بايد به وزن شعر و معنا و قواعد دستورى آن توجه كافى داشته باشند.

هر كسى بايد در مرحله اجراى آواز از احساس درونى خويش براى اداى كلمات استفاده كند. تا از هرگونه تقليدى جلوگيرى شود.

شناخت ريتم )وزن خوانى( امرى ضرورى براى مداحان جهت ساخت آهنگ:

در اين مجال مختصر چگونگى فراگيرى ريتم بسيار سخت است. وزن خوانى و شناخت ريتم خود يكى از مباحث مهم و اساس موسيقى ايرانى به خصوص در حوزه آهنگ سازى است. اما از آنجا كه مداحان محترم مىبايست با اين مسأله تا حد ممكن كه زمان كلاسها اقتضا مىكند آشنا شوند، اشارهاى مختصر به اين مسأله مىنمايم. ان شاء الله در حين برگزارى كلاسها در اين مورد بيشتر با هم كار خواهيم كرد.

اكثر مواقع اشعار مناسبى به دست شما مىرسد كه داراى محتوا و مفهوم بسيار غنى است ولى از آنجا كه با ريتم و چگونگى ساخت يك آهنگ مناسب آشنايى كافى نداريد به مشكل بر مىخوريد. علم آهنگسازى، درياى وسيع و بىكرانى است كه فراگيرى آن به سالها تلمذ، نياز دارد. براى آنكه بتوانيد بر روى آن شعر آهنگى مناسب، جديد و وزين بگذاريد، لازم است قبل از هر چيز به محتوا و مفهوم شعر به دقت توجه كنيد، ببينيد هدف شاعر از آن سروده چيست؟ و آن شعر چه پيامى دارد؟ سپس چندين بار آن را با صداى بلند دكلمه كنيد تا حال و هواى بهترى از شعر نصيب شما شود.

آنگاه با توجه به موضوع شعر بايد ديد كه بهتر است در چه دستگاه و يا گوشهاى اجرا شود. قطعاً همان طور كه قبلاً نيز عرض كردم شعرى كه داراى مضمون غم و اندوه است نبايد در چهارگاه، شور و يا ماهور اجرا گردد يا بر عكس.

سپس مدتى را در دستگاه يا گوشه مورد نظر آواز بخوانيد تا بهتر بتوانيد با حال و هواى آن دستگاه ارتباط درونى برقرار كنيد.

سپس ذوق و خلاقيت و احساسات درونى شماست كه به شما كمك مىكند تا بتوانيد با استفاده از ريتمهاى مناسب آهنگى وزين، زيبا و دلنشين كه حق مطلب شعر را ادا كند بر روى آن بگذاريد. سعى كنيد از گذاشتن آهنگهاى تكرارى جداً خوددارى كنيد. براى شروع كمى سخت است ولى اگر ذهن خود را به اين كار عادت بدهيد به مرور زمان خواهيد ديد كه با الهام از ذهن خلاق و احساسات درونى معنوى خود مىتوانيد آهنگ هايى بسازيد كه درخور نام ائمه اطهار باشد.

پيشنهاد مىكنم كه عزيزان مداح در صورت امكان حتماً كتاب آموزش وزن خوانى 1 و 2 نوشته استاد على اكبر شكارچى را مطالعه كنند.

دلايل نامگذارى رديف ايرانى به نامهاى خاص:

همان گونه كه قبلاً اشاره شد، رديف موسيقى اصيل ايرانى شامل 7 دستگاه و 5 آواز است كه از تعداد زيادى گوشه كه با يك نظم خاص و زيبايى خيره كنندهاى در كنار هم قرار گرفتهاند تشكيل شده است.

هر دستگاه و هر گوشه نام مخصوصى دارد كه بنا به دلايلى آن نام را بر روى آن گذاشتهاند. هر چند كه علت نامگذارى از دستگاهها و گوشهها مشخص نيست، اما به صورت مختصر و مفيد بايد اظهار داشت كه دليل نامگذارى آنها به شرح زير مىباشد:

1 - بعضى از لغات و اصطلاحات زيبا و پر معناى زبان فارسى يكى از دلايل اين نامگذارى است. مثلاً “شور” همان گونه كه مىدانيد شور در لغت به معناى شوق، اشتياق، ذوق و شادابى است. از آن جا كه وقتى يك خواننده در دستگاه شور مىخواند حس و حال شور و شوق در شنونده زياد مىشود به همين دليل نام “شور” را براى آن انتخاب كردهاند.

لازم به ياد آورى است دستگاه شور، دستگاه بسيار شاد و نشاط آورى است و عزيزان مداح مىتوانند در مولودى خوانىها از اين دستگاه و متعلقات آن استفاده كنند.

2 - بعضى نامها از مناطق گوناگون سرزمين ايران گرفته شدهاند مانند: گيلكى، بختيارى، شوشترى و...

لازم به توضيح است كه به ملودى اين آوازها با دقت گوش كنيم مىبينيم كه بر گرفته از موسيقى آن مناطق مىباشند.

3 - گروهى از نامهاى قهرمانان يا موسيقىدانان گرفته شدهاند مانند “محمد صادق خان حسينى”، “حاجيانى”، “بيات درويش حسن” و...

4 - برخى توصيف طبيعت و جهان هستند مثل سپهر، بحر نوروز، نوروز و...

5 - گروهى از مسائل عاطفى و احساسى حكايت دارند مثل حزين، خجسته، فرح.

6 - گروهى ديگر از تصوف و عرفان حكايت دارند مثل راز و نياز، سوز و گداز، جامه داران.

7 - گاهى هم از داستانهاى ادبى استفاده شده مثل ليلى و مجنون، خسرو و شيرين.

8 - گروهى هم از نام پرندگان استفاده كردهاند مثل چكاوك.

معرفى رديف آوازى:

همانگونه كه قبلاً اشاره شد رديف آوازى ايرانى شامل 7 دستگاه و 5 آواز مىباشد:

1 - دستگاه شور:

دستگاه شور را مادر دستگاهها مىنامند چرا كه به شكلى تمامى دستگاهها و آوازها از اين دستگاه مشتق مىشوند و 5 آواز رديف آوازى يعنى ابوعطا، بيات ترك، افشارى، دشتى و بيات اصفهان از متعلقات اين دستگاه مىباشد.

دستگاه بسيار شاد و فرح بخشى است و با توجه به گستردگى اين دستگاه، مداحان عزيز مىتوانند جهت ساخت آهنگهاى شاد و نشاطآور در مراسم مولودى خوانى از آن استفاده كنند.

نام تعدادى از گوشههاى اين دستگاه عبارتند از: درآمد، كرشمه، رهاوى، قرچه، رضوى، سلمك، حسينى، زير كش سلمك، دوبيتى، مثنوى و...

2 - دستگاه ماهور:

اين دستگاه نيز مانند دستگاه شور، بسيار شاد و زيبا و دلنشين مىباشد. تنوع بسيار زيادى در گوشههاى اين دستگاه وجود دارد.

مداحان عزيز مىتوانند به فراخور حال مجلسى كه در آن برنامه اجرا مىكنند، از اين دستگاه استفاده زيادى ببرند.

بعضى از گوشههاى آن عبارتند از: داد و گشايش، حصار، فيلى، راك عبدالله، راك هندى، راك كشمير، چهارپاره، نصير خوانى، جواد خوانى و...

3 - دستگاه چهار گاه:

دستگاه چهارگاه داراى گوشههاى متنوع و تا حدودى سخت است. داراى تحريرهاى خاصى است كه دقت و ظرافت خاصى را مىطلبد.

فضاى اين دستگاه بيشتر از هر چيزى حماسى است و كسى كه آوازى را در اين دستگاه مىخواند، مىبايد از تسلط و تبحر خاصى، برخوردار باشد.

رجز خوانى از شاخصههاى دستگاه چهارگاه مىباشد در مراسم تغزيه و نوحههاى حماسى، اين دستگاه كاربرد زيادى دارد.

4 - دستگاه سه گاه:

دستگاه بسيار بسيار زيبايى است. حزن، اندوه، فراق و هجران از خصوصيات بارز اين آواز مىباشد. زابل، مويه، مخالف، مغلوب، مثنوى برخى از گوشههاى دستگاه سهگاه مىباشند.

اين دستگاه از آنهايى است كه بسيار مىتواند راه گشاى كار مداحان عزيز در ساختن آهنگهاى سوزناك باشد.

5 - دستگاه همايون:

خصوصياتى كه براى دستگاه سه گاه ذكر گرديد تا حدود زيادى در دستگاه همايون حكم فرما است.

درد، غم، ناله، شكوه و اندوه حال و هواى همايون مىباشد.

آشنايى با اين دستگاه در ساخت نواهاى غمناك در ايام محرم و شهادت ائمه اطهار )عليهالسلام( كمك زيادى به مداحان اهل بيت )عليهالسلام( مىكند.

نام چند گوشه از دستگاه همايون عبارتند از: چكاوك، بيداد، طرز، شوشترى، بختيارى و...

6 - دستگاه نوا:

اين دستگاه حس و حال معنوى خاصى را به دنبال دارد.

هنرمندانى كه دنباله روى موسيقى عرفانى مىباشند از اين دستگاه به وفور استفاده مىكنند. حالتهاى اجراى دستگاه نوا به آواز افشارى نزديك مىباشد.

گوشههاى دستگاه نوا عبارتند از: درآمد، درآمد نيشابورك، گردونيه، نغمه، بيات راجه.

7 - دستگاه راست پنج گاه:

در بين رديفهاى آواز ايرانى، دستگاه راست پنج گاه يكى از دستگاه هايى است كه كمتر به آن پرداخته شده است. شايد يكى از دلايل آن سخت بودن حالتهاى اجراى اين دستگاه مىباشد. در خيلى از گوشههاى اين دستگاه، شنونده احساس مىكند اين گوشهها متعلق به دستگاه ماهور است. اما شروع و فرودهاى منحصر به فردى دارد كه مختص دستگاه راست پنجگاه مىباشد. نام تعدادى از گوشههاى اين دستگاه عبارتند از: زنگوله، نغمه، پروانه، روح افزا، پنج گاه، نيريز، بحر نور، بيات عجم و...

8 - آواز بيات اصفهان:

اين آواز مانند دستگاه همايون حزن و اندوه زيادى را به دنبال دارد. بسيار سوزناك مىباشد و توصيهاى كه به مداحان عزيز دارم اين است كه توجه ويژهاى به اين آواز داشته باشند چرا كه مىتواند در ساختن آهنگهاى غمناك كمك زيادى به آنها بكند.

جامه دران، بيات راجه، اوج، سوز و گداز، نغمه و... از گوشههاى زيباى آواز بيات اصفهان مىباشند.

9 - آواز دشتى:

شكوه و شكايت، فراق يار، هجران و درد و غم پيامآواز دشتى است.

اگر مداحان اهل بيت بتواند با اين آواز ارتباط برقرار كنند مىتواند دستگاه خلق بسيارى از آهنگهاى جاودان و ماندگار در عرصه موسيقى مذهبى باشد.

پس شايسته و بايسته است كه عزيزان مداح با دقت تمام به چم و خم اين آواز آشنا شوند. گيلكى، دشتستانى، حاجيانى، غمانگيز، اوج در آواز دشتى خوانده مىشوند.

10 - آواز افشارى:

همانگونه كه در توضيح دستگاه نوا اشاره شد، حالتهاى آواز افشارى شباهت زيادى به دستگاه نوا دارد و در فرودها و غلتهاى خاصى كه مختص آواز افشارى است، تفاوت اين دو آشكار مىگردد.

درآمد، جامه دران، عراق، اوج، مثنوى از گوشههاى اين آواز مىباشد.

11 - آواز ابوعطا:

اين آواز نيز از متعلقات دستگاه شور مىباشد، تا حدودى از آوازهاى ديگر شادتر و با نشاطتر است. براى ساختن آهنگهاى شاد و فرحبخش به خصوص در مراسم مولودى خوانى اين آواز مىتواند گرهگشاى كار مداحان باشد.

حجاز، سيخى، رامكلى، گبرى، خسرو و شيرين و... نام چند گوشه آواز ابوعطا مىباشند.

12 - آواز بيات ترك (بيات زند(:

آواز بيات ترك كه قدما به آن آواز خدايى مقام الهى مىگفتند مناسبترين بستر و جايگاه براى خواندن مناجاتها و نيايشها است و اساساً بيات زند نام دارد كه اشارت به زندها و پشتها و گاثهها در زبان و آئينها و مناجات كهن و دير پاى ايرانيان دارد و شرح تاريخچه و سير حركت و اطلاق كلمه بيات ترك تحقيق پژوهشى جداگانهاى مىطلبد.

مرحوم موذن زاده اردبيلى در اجرا و بيان از آن آواز به وفور استفاده كرده است كه نمونه بارز آن اذان معروفى است كه با صداى ملكوتى آن زنده ياد شنيدهايم.

روح الارواح، جامه دران، دوگاه، قطار، مثنوى از گوشههاى آواز بيات ترك مىباشد.

نكاتى كه در تكميل توضيحات گوشههاى رديف آوازى بايد به آنها اشاره كرد، عبارتند از:

1 - همان گونه كه مشاهده نموديد، گوشهاى مثل مثنوى، در تمامى دستگاهها و آوازها وجود دارد با اين توضيح كه مثنوى هر دستگاه و آوازى با داشتن شور و حال و حالتهاى اجرايى مخصوص آن دستگاه، خوانده مىشود و از جهت شكل اجرا، با هم متفاوتند.

2 - اگر به طور حرفهاى و جدى فراگيرى رديف آوازى را دنبال كنيم مىبينيم كه براحتى مىتوان از دستگاه همايون كه دستگاهى غمناك مىباشد، به چهارگاه كه دستگاهى حماسى و پر از رجز خوانى است، رفت. يا مثلاً مىتوانيم از دستگاه سهگاه به آواز بيات اصفهان برويم. البته حسن موسيقى ايرانى در اين مىباشد كه هر دستگاه و آوازى در جايى يك پل ارتباطى دارد كه مىتوان با استفاده از آن به دستگاههاى ديگر رفت و برگشت كه به اين كار در اصطلاح “مركب خوانى” مىگويند كه خارج از حوصله و زمان اين كلاسها مىباشد. در پايان جا دارد از عزيزانى كه تلاش وافرى در برپايى اين كلاسها جهت پربار كردن سطح كيفى كار مداحان اهل بيت )عليهالسلام( داشتند، تقدير و تشكر كنم و مجدداً ذكر اين نكته ضرورى است كه فراگيرى دورههاى صدا سازى، تكنيك آوازى و رديف آوازى به سالهاى متمادى زمان نياز دارد تا بتوان از آن استفاده كرد.

اين مجال اندك فرصتى بود براى يك آشنايى كلى با اين مقوله. باشد كه مقبول درگاه ايزد منان و مثمر ثمر براى مداحان ائمه اطهار (عليهالسلام) باشد.

(ان شاء الله)

(برادر كوچك شما)

(سيد رحيم عدنانى)

(مرداد ماه 87)